नागपुरातल्या वनामती परिसरात चेतन कवलते यांच्याशी बोलत असतांना त्यांनी त्यांच्या ऑफिस मधला एआय च्या सहाय्याने लिहिलेल्या रिपोर्टला वाहवा मिळाल्याचे सांगितले. तसेच एआय लेखकांसाठी एक deterrent नवीन सुरवात करणाऱ्यांना भितीदायक प्रकार वाटू शकतो यावर बोलणे झाले त्या अनुषंगाने मी काही विचार मांडले होते. तेच विचार सविस्तर खाली सर्व लेखकांसाठी मांडतोय.
सध्याच्या काळात अनेक लेखकांच्या मनात एक सुप्त भीती आणि खंत आहे - “जर एआय (Artificial Intelligence) सेकंदात लेख लिहून देऊ शकतो, तर आम्ही का लिहायचे? आमचे लेखन कोण वाचणार आणि एआय आम्हाला मागे तर टाकणार नाही ना?”
ही भीती वाटणे स्वाभाविक असले तरी, एका गोष्टीचा विचार केल्यास ती निरर्थक ठरते. ती गोष्ट म्हणजे - ‘तुमचे जगलेले आयुष्य’. एआय हे माहितीचे संकलन करू शकते, पण ‘अनुभव’ निर्माण करू शकत नाही. याच मुद्द्यावर आधारित, एआयला घाबरण्याचे का कारण नाही, याची ही काही ठोस कारणे:
१. तुमचे आयुष्य: एक ‘अनधिकृत’ डेटाबेस (Your Life is Unique Data)
एआय प्रामुख्याने त्या गोष्टींची पुनर्निर्मिती (Regurgitate) करते ज्या आधीच कुठेतरी लिखित स्वरूपात किंवा डिजिटल जगात उपलब्ध आहेत. पण, तुम्ही सरासरी ३०-४० वर्षे जे आयुष्य जगला आहात, ते पूर्णपणे एकमेवाद्वितीय (Unique) आहे.
-
तुम्ही अनुभवलेले प्रसंग, तुम्ही भेटलेली माणसे, त्या वेळची परिस्थिती, स्थळ, काळ आणि वेळ (Time and Space) हे केवळ तुमच्या स्मरणात नोंदवलेले आहेत.
-
तुमचे हे जगलेले आयुष्य इंटरनेटवर उपलब्ध नाही, त्यामुळे कोणताही प्रगत एआय तुमच्या वैयक्तिक अनुभवांना ‘मात’ देऊ शकत नाही. जेव्हा तुम्ही तुमच्या आयुष्यातील सत्य घटना लिहिता, तेव्हा ती माहिती एआयसाठी नवीन असते, जी त्याच्याकडे कधीच नव्हती.
२. संघर्षाची ‘सत्यता’ (Truth of Struggle)
तुम्ही आज ज्या पदावर आहात किंवा ज्या परिस्थितीत आहात, तिथे पोहोचण्यासाठी तुम्ही काहीतरी संघर्ष केला असेल, काही युक्त्या (Tricks) वापरल्या असतील किंवा प्रयत्न केले असतील.
-
हे प्रयत्न आणि संघर्ष ही ‘सत्य प्रस्थापित करणारी तथ्ये’ (Facts establishing truth) आहेत.
-
एखाद्या समस्येतून तुम्ही कसे बाहेर पडलात, हे तुम्ही जेवढ्या अधिकाराने आणि तपशीलाने सांगू शकता, तेवढे एआय सांगू शकत नाही. एआय केवळ ‘साधारण उपाय’ सुचवू शकतो, पण तुम्ही वापरलेली विशिष्ट युक्ती आणि त्यामागची तुमची मनस्थिती सांगणे त्याला अशक्य आहे.
३. मानवी संवादांची ‘ठेव’ (Unreplicable Human Interaction)
आयुष्याच्या प्रवासात तुम्हाला अनेक व्यक्ती भेटल्या असतील. त्यांच्याशी तुमचे झालेले बोलणे, शब्दांची देवाणघेवाण आणि त्यातून मिळालेले शहाणपण ही तुमची ‘स्वतःची ठेव’ (Asset) आहे.
-
दोन माणसांमध्ये घडलेला संवाद आणि त्यातून निर्माण झालेली भावना एआय कधीच कृत्रिमरित्या तयार करू शकत नाही.
-
जेव्हा तुम्ही या संवादांवर आधारित लेखन करता, तेव्हा ते लेखन जिवंत होते. त्यातला ओलावा आणि संदर्भ हा एकमेवाद्वितीय असतो, जो कोणत्याही अल्गोरिदमला पकडता येत नाही.
४. वैचारिक प्रयोग: ३० विद्यार्थी, ३० अहवाल (The Power of Perspective)
एआयला का घाबरू नये, हे समजण्यासाठी एक साधा वैचारिक प्रयोग करून पाहूया:एका वर्गात ३० विद्यार्थी आहेत आणि त्यांना त्या दिवशी वर्गात घडलेल्या घटनेचा ‘सविस्तर अहवाल’ लिहायला सांगितला.
-
जरी घटना एकच असली, तरीही ३० विद्यार्थी ३० वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून (Perspectives) आणि संदर्भातून लिहितील.
-
कोणी शिक्षकांच्या रागावर लिहील, कोणी खिडकीबाहेरच्या पावसावर लिहील, तर कोणी आपल्या मित्राच्या गमतीवर.
-
या ३० लेखांमध्ये पुनरावृत्ती असेल, पण प्रत्येकाचा ‘बघण्याचा दृष्टिकोन’ वेगळा असेल.
एआयला हेच काम दिले तर तो एक ‘प्रमाणित’ (Standardized) अहवाल देईल. पण मानवी लेखनाचे सौंदर्य हे त्याच्या ‘दृष्टीकोनात’ (Perspective) आहे, माहितीमध्ये नाही.
निष्कर्ष:
एआय (AI) हे व्याकरणाच्या चुका सुधारण्यासाठी किंवा माहिती संकलित करण्यासाठी एक उत्तम साधन (Tool) असू शकते. परंतु, साहित्याचा आत्मा हा ‘अनुभवात’ असतो. जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या जगण्यातून, तुमच्या संघर्षातून आणि तुमच्या दृष्टिकोनातून लिहीत आहात, तोपर्यंत जगातील कोणताही एआय तुम्हाला पर्याय ठरू शकत नाही.
त्यामुळे, प्रामाणिक लेखकाला एआयला घाबरण्याचे काहीच कारण नाही. तुमची लेखणी तुमची आहे, आणि तुमची कहाणी फक्त तुम्हीच सांगू शकता!
निर्भिड पाखरू
तुषार