मूळ प्रकाशन: चित्तोडगडाचा अपूर्व विजय – एक मराठी शौर्यकथा, भाग १ – इस्माईल बेगचा बंडखोरीचा आरंभ - सुरपाखरू साहित्य
ही गोष्ट आहे इसवी सन १७९०९२ ची. तेव्हा महादजी शिंदे हे मराठी साम्राज्याचे एक थोर सरदार होते. त्यांची फौज, तिची धडाडी, तिची शिस्त – सगळेच काही वेगळे होते. उत्तर भारतात त्या वेळी मराठ्यांचीच धामधूम होती. पण एक डोकेदुखी होती – इस्माईल बेग नावाचा एक बंडखोर. हा इस्माईल बेग होता ना, तो मराठी सत्तेला झुगारून देत होता. त्याला जयपूरच्या सरदारांनी साथ दिली होती, दौलतराम आणि हळद्या या दोन सरदारांना त्याच्या मदतीला पाठवले होते. आता महादजी शिंदे हे कोण होते? ते चिमूटभरही मागे हटणारे नव्हते. त्यांनी लगेच जो धपुरी म्हणजे युद्धभूमी गाठली आणि बिजेसिंग या राजपूत सरदाराशी हातमिळवणी केली. बिजेसिंग मराठ्यांचा मित्र होता, त्याच्याशी बोलून महादजींनी एक डाव खेळला – इस्माईल बेगचे सर्व आधार तोडायचे, आणि पहिला फटका मारायचा त्याच्या वडिलांना कैद करून.
महादजींनी इस्माईल बेगचा वृद्ध बाप गोकुळगड याला कैदेत टाकले. आता इस्माईल बेगचा मात्र संताप अनावर झाला. त्याने बिजेसिंगचा मंत्री खूपचंद याचा खून केला. आता बिजेसिंगही रागाने भडकला आणि त्याने इस्माईल बेगच्या सर्व नातेवाईकांना कैद केले. अशी ही सगळी खटपट सुरू होती. महादजींनी ही सर्व हकीकत पेशव्यांना पत्र लिहून कळवली. २२ ऑगस्ट १७९१ च्या पत्रात त्यांनी लिहिले, “इस्माईल बेगचा बंदोबस्त लवकरच होईल, पण आणखी काही डावपेच खेळावे लागतील.” आणि मग काय झालं? तो पावसाळा आला – १७९१ चा पावसाळा! नद्या दुथडी भरून वाहत होत्या, चिखलाने रस्तेच बंद झाले होते. पण महादजी शिंदे हे शेर होते. त्यांनी पावसाची पर्वा न करता पारनाथद्वार ते चित्तोड असा संपूर्ण प्रवास पावसातच केला. कल्पना करा, एवढ्या मोठ्या फौजेसह पावसात डोंगरदऱ्या पार करणे! इस्माईल बेगला ही बातमी कळली आणि त्याने पळ काढला, थेट जयपूरला. पण महादजी त्याच्या पाठीवर होतेच. त्यांनी बिजेसिंगला दाबून आणला आणि इस्माईल बेगचा एक आधार तोडला.
आता खंडेराव हरी या मराठी सेनापतीला कानोडचा किल्ला जिंकायची जबाबदारी देण्यात आली. कानोडच्या किल्ल्यावर नजफकुली खानाची बेगम होती. खंडेराव हरीने किल्ल्याला वेढा घातला, पण इस्माईल बेग परत आला आणि पहाडी रस्त्याने किल्ल्यात घुसला. ४ डिसेंबर १७९१ रोजी भीषण युद्ध झाले, खंडेराव हरीला मदत मिळाली आणि इस्माईल बेगची पुन्हा पिछेहाट झाली. पण इस्माईल बेग सुटका करून घेईना. अखेर एप्रिल १७९२ मध्ये लखबादादलडया या मराठी सरदाराने त्याला जिवंत पकडले. कानोडचा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला आणि इस्माईल बेग १७९९ मध्ये मरण पावला. पण तोवर त्याने मराठ्यांना बराच त्रास दिला होता.
संकलन:- झंझावात, निनाद बेडेकर