मूळ प्रकाशन: घरात सगळे असतानाही माणूस एकटा का वाटतो? - सुरपाखरू साहित्य
घर म्हणजे चार भिंतींचा बंदिस्त अवकाश नसतो; घर म्हणजे आवाजांची, श्वासांची, सवयींची आणि नात्यांची एक जिवंत वीण असते. घरात पावलांचे आवाज असतात, भांड्यांची खणखण असते, टीव्हीवर चालणाऱ्या मालिकांचे संवाद असतात, कुणाच्या मोबाईलची रिंग असते, कुणीतरी स्वयंपाकघरात काहीतरी शोधत असते. सगळं काही चालू असतं. जीवन जणू भरभरून वाहत असतं. तरीही कधी कधी या सगळ्या गजबजाटाच्या मध्ये एखाद्या माणसाच्या मनात एक शांत, खोल पोकळी तयार होते. तो माणूस स्वतःला विचारतो…
“सगळे आहेत, तरी मला इतकं एकटं का वाटतंय?”
ही भावना फार नाजूक आहे. कारण ती बाहेरून दिसत नाही. बाहेरून सगळं सुरळीत दिसत असतं. घर चालू असतं, लोक बोलत असतात, हसतही असतात. पण आत कुठेतरी एक न बोललेली उदासी असते. जणू एखाद्या गर्दीच्या चौकात उभं असताना अचानक आपल्याला जाणवतं की या सगळ्या माणसांमध्येही आपण एकटेच आहोत.
एकटेपणाचा खरा संबंध माणसांच्या संख्येशी नसतो; तो त्यांच्या मनांच्या जवळिकीशी असतो. घरातले लोक रोज एकमेकांना पाहतात, एकत्र जेवतात, एकाच छपराखाली झोपतात; पण जर त्यांच्या मनाचे दरवाजे बंद झाले असतील, तर त्या घरात एक अदृश्य अंतर तयार होते. त्या अंतराला आवाज नसतो, पण त्याची जाणीव मात्र तीव्र असते.
पूर्वीच्या घरांमध्ये संवाद हा नात्यांचा श्वास असायचा. दिवस संपल्यावर लोक एकत्र बसायचे. कोणाचा दिवस कसा गेला, कोणाला काय आनंद झाला, कोणाला काय काळजी वाटली. या सगळ्या गोष्टी सहजपणे बोलल्या जायच्या. त्या गप्पा कधी मोठ्या नसत, पण त्या मनाला जोडणाऱ्या असत. त्या गप्पांमध्ये माणूस स्वतःला दुसऱ्यांच्या मनात पाहू शकत असे.
आज घरात गप्पांची जागा स्क्रीनने घेतली आहे. प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आहे, प्रत्येकाच्या नजरेसमोर एखादी स्क्रीन आहे. एकाच खोलीत बसलेले चार लोक चार वेगवेगळ्या जगात रमलेले असतात. शब्द कमी होतात, नजरा कमी भेटतात, आणि नकळत मनांमधले अंतर वाढू लागते.
हे अंतर वाढण्यामागे फक्त तंत्रज्ञान कारणीभूत नाही. आजचा काळच असा आहे की प्रत्येक जण धावतो आहे. कामाच्या मागे, यशाच्या मागे, सुरक्षिततेच्या मागे. या धावपळीत माणूस थकतो, पण थांबत नाही. तो स्वतःशीही बोलत नाही आणि इतरांशी तर अजूनच कमी बोलतो. त्यामुळे घरात एक विचित्र शांतता निर्माण होते. ती वादळानंतरची शांतता नसते, तर न बोललेल्या शब्दांची शांतता असते.
कधी कधी एकटेपणाचे कारण अपेक्षा असतात. नात्यांमध्ये प्रत्येकाच्या काही न बोललेल्या अपेक्षा असतात. कोणी आपल्याला समजून घ्यावे, आपली काळजी घ्यावी, आपल्या मनातले ओळखावे. पण या अपेक्षा अनेकदा शब्दांत व्यक्त होत नाहीत. त्या मनातच राहतात. आणि जेव्हा त्या पूर्ण होत नाहीत, तेव्हा माणसाच्या मनात एक हलकीशी खंत साचते. ही खंत हळूहळू एकाकीपणात रूपांतरित होते.
एकटेपणाचे आणखी एक रूप म्हणजे न बोललेले दु:ख. माणसाच्या आयुष्यात अनेक भावना असतात. आनंद, राग, भीती, असुरक्षितता. पण सगळ्या भावना प्रत्येकाला सांगता येतातच असे नाही. कधी कधी घरातले वातावरण असे असते की माणूस स्वतःच्या भावना व्यक्त करायला घाबरतो. “हे सांगितलं तर गैरसमज होईल”, “कुणाला त्रास होईल”, “कोणी समजून घेणार नाही.”अशा विचारांनी तो शांत राहतो. त्या शांततेत त्याचे मन मात्र अधिकाधिक एकटे होत जाते.
कधी कधी या एकटेपणाला वेळेचीही साथ मिळते. माणसे एकाच घरात राहतात, पण त्यांचे वेळापत्रक वेगवेगळे असते. कुणी लवकर निघून जातो, कुणी उशिरा घरी येतो, कुणी आपल्या कामात व्यस्त असतो. एकमेकांना भेटण्याचे क्षण कमी होत जातात. घर हळूहळू एक निवासस्थान बनते. जिथे लोक राहतात, पण खऱ्या अर्थाने एकत्र जगत नाहीत.
स्त्रीच्या बाबतीत हे एकटेपण अनेकदा अधिक गहिरे असते. कारण घराच्या केंद्रस्थानी असलेली तीच असते. सगळ्यांच्या गरजा पूर्ण करणारी, सगळ्यांची काळजी घेणारी. पण तिच्या मनात काय चालले आहे, हे विचारणारे हात फार वेळा पुढे येत नाहीत. तिचे काम दिसते, पण तिचे मन अनेकदा अदृश्य राहते. आणि जेव्हा मनाला कोणी स्पर्श करत नाही, तेव्हा ते मन हळूहळू एकटे पडते.
पुरुषांच्याही आयुष्यात ही पोकळी असते. पण त्यांना ती व्यक्त करायला शब्द सापडत नाहीत. समाजाने त्यांना शिकवलेले असते की पुरुषाने भावनिक कमकुवतपणा दाखवायचा नसतो. त्यामुळे ते स्वतःच्या भावना मनातच ठेवतात. बाहेरून ते मजबूत दिसतात, पण आतून कधी कधी तेही शांतपणे एकटेपण अनुभवत असतात.
खरं तर एकटेपणाची ही भावना फार मानवी आहे. कारण प्रत्येक माणसाला कुणीतरी असा हवा असतो, ज्याच्यासमोर तो मुखवटा न घालता उभा राहू शकेल. ज्याच्याशी बोलताना शब्द मोजावे लागणार नाहीत. ज्याच्या उपस्थितीत शांत राहिले तरीही आपलेपणा जाणवेल. पण जेव्हा अशा नात्यांची जागा औपचारिकतेने घेतली जाते, तेव्हा घरात असूनही मन एकटे पडते.
या सगळ्या प्रश्नांचे उत्तर कदाचित फार गुंतागुंतीचे नाही. कधी कधी ते फक्त एका छोट्या कृतीत सापडते. एखाद्याचे बोलणे शांतपणे ऐकणे, एखाद्या थकलेल्या चेहऱ्याकडे लक्ष देणे, कुणाला विचारणे..“तुला काय वाटतंय?” अशा छोट्या क्षणांत नाती पुन्हा उबदार होतात.
घरातली खरी जवळीक ही रोजच्या मोठ्या घटनांतून तयार होत नाही; ती छोट्या क्षणांतून तयार होते. एखाद्या साध्या गप्पेतून, एकत्र घेतलेल्या चहातून, एकमेकांच्या डोळ्यांत पाहून दिलेल्या स्मितातून. या क्षणांत माणसाला जाणवते. “मी इथे आहे, आणि कुणीतरी माझ्यासोबत आहे.”
कदाचित म्हणूनच घरात सगळे असतानाही एकटेपणाची भावना निर्माण होते. कारण शरीरं जवळ असतात, पण मनं कधी कधी दूर जातात. आणि जेव्हा मनं पुन्हा एकमेकांच्या दिशेने चालू लागतात, तेव्हा ती पोकळी हळूहळू भरू लागते.
कारण घराचा खरा अर्थ हा लोकांच्या उपस्थितीत नसतो; तो त्यांच्या मनांच्या स्पर्शात असतो. ज्या घरात मनं एकमेकांना ऐकतात, समजून घेतात, तिथे माणूस कधीच पूर्णपणे एकटा राहत नाही. आणि ज्या घरात हा स्पर्श हरवतो, तिथे गर्दीतही मनाला एकाकीपणाची हलकीशी थंडी जाणवत राहते.